Amerika’da birçok eyaletten ishal salgın haberleri geliyor. Etkenin siklosporiyazis olduğu ve vakaların artmaya devam ettiği görülüyor. En fazla vaka (2.640) Michigan'da, ardından New York'ta (470) görülüyor. Kuzeybatı Ohio ise 661 vaka bildirdi. Açıklamalara göre enfeksiyon sayısı, önceki yıllara kıyasla üç kat daha yüksek. Türkiye’de herhangi bir salgın yok ama bu haberler vesilesi ile yaz ishallerini konuşalım istedim. 

Bağırsak enfeksiyonları ve ishaller genellikle yaz aylarında daha sık görülür. İshal, mide bulantısı ve yorgunluğa neden olan çok sayıda bağırsak hastalığı vardır. Yükselen sıcaklıklar ve nemli hava, Escherichia coli, dizanteri basili, Salmonella ve Vibrio cholerae gibi bakterilerin çoğalması için oldukça elverişlidir.

İnsanlar su, yiyecek ve temas yoluyla bağırsak enfeksiyonlarına yakalanabilir. Yaz aylarında yiyecekler bozulmaya daha yatkındır. Mevsimdeki bol yağış nedeniyle içme suyu kaynaklarının kirlenme olasılığı daha yüksektir. İçme suyu kaynakları bağırsak enfeksiyonu olan hastaların veya taşıyıcıların dışkı ve kusmuklarıyla kirlendiğinde kolera, tifo ve bakteriyel dizanteri gibi hastalıklar ortaya çıkar. Yıkanmamış veya dezenfekte edilmemiş çiğ meyve ve sebzeleri tüketen kişiler bağırsak enfeksiyonlarına yakalanabilir.  Gıda işleme, depolama ve hazırlama süreçlerinde gıdaların bakterilerle kirlenmesi bağırsak enfeksiyonlarına neden olabilir.

Buzdolapları genellikle 0 ile 5 santigrat derece arasındadır; bu da birçok bakterinin üremesini önemli ölçüde engeller. Ancak Escherichia coli, tifo basili ve Staphylococcus aureus gibi bazı soğuğu seven bakteriler aktif kalabilir. Bakterilerin büyük miktarda çoğalması gıdaların bozulmasına neden olur. Buzdolaplarında çiğ ve pişmiş gıdaların bir arada bulunması da kontaminasyona ve bozulmaya yol açabilir.

Bağırsak enfeksiyonu olan hastalarla aynı havuza girmek, aynı oyuncakları, havluları ve kapı kollarını kullanmak ve hatta el sıkışmak da patojenlerin bulaşmasını kolaylaştıracaktır.

Bağırsak enfeksiyonlarına birçok bakteri ve parazit neden olabilir. Amerika’da salgına neden olan Cyclospora (veya siklosporiyaz), mikroskobik bir parazittir. İnsanlar bu parazitle bulaşmış yiyecekleri tüketerek veya suları içerek enfekte olurlar. Cyclospora enfeksiyonu yılın her döneminde görülebilmekle birlikte, en sık ilkbahar ve yaz aylarında (Mayıs'tan Ağustos'a kadar) rastlanır. Cyclospora, her yaştan insana bulaşabilir. Bu enfeksiyon genellikle dünyanın tropikal veya subtropikal bölgelerine yapılan seyahatlerle ilişkilendirilir ve genellikle hayati tehlike oluşturmaz.

İnsanlar Cyclospora ile birden fazla kez enfekte olabilir. Sindirim sisteminizin bir parçası olan ince bağırsağı enfekte eder. Sulu, bazen şiddetli ve ani (patlayıcı tarzda) ishal, karın krampları ve şişkinlik, mide bulantısı, halsizlik, iştah kaybı, kilo kaybına neden olabilir. Belirtiler genellikle maruziyetten yaklaşık 1 hafta sonra başlar; genellikle 2 gün içinde düzelir, ancak bazen 2 haftaya kadar sürebilir. Dışkı örneklerinde parazitin tespit edilmesiyle tanı konur.

Birçok bakteri ve virüs ishale neden olabilir. Örneğin norovirüs, yıl boyunca yayılan ve benzer semptomlara neden olan yaygın bir virüstür, oldukça da bulaşıcıdır; Cyclospora ve diğer bakteriler ise kişiden kişiye bulaşmayan mikroorganizmalardır. Antibiyotikler, Cyclospora ve diğer parazit ve bakterilere yardımcı olur, bu nedenle test yaptırmak faydalı olabilir. Bu amaçla tüm etkenlerin tarandığı gastroenterit panelleri kullanılabilir.

İshal olan hastaların susuz kalmamaları için bol sıvı ve elektrolit tüketmeleri gerekir. Evde kalarak ılık su, seyreltilmiş tuzlu su veya ev yapımı oral rehidratasyon solüsyonları içebilirler. Kusma belirtileri gösterdiklerinde ve ağız kuruluğu, göz çukurlarının çökmesi, cilt elastikiyetinin azalması, susuzluk, soğuk uzuvlar ve ateş gibi belirtiler ortaya çıktığında derhal yere yatmalı, her iki bacağını ve ayaklarını yukarı kaldırmalı ve tedavi için hızla hastaneye gitmelidir.

Bağırsak hastalıklarını önlemek için:

• Kişisel hijyeninize dikkat edin.
• Taze ve pişmiş yiyecekler tüketin, aşırı yemek yemeyin ve çiğ, soğuk, bozulmuş veya kirli yiyecekler tüketmeyin.
• Musluk suyu içmeyin
• Yemek pişirme gereçlerini kaynar suyla yıkayın, dezenfekte edin
• Özellikle yüksek risk grubundaysanız (hamileler, yaşlılar veya bağışıklık sistemi zayıf olanlar) restoranlarda ve fast food mekanlarında salatalardan uzak durun.
• Çiğ meyve ve sebzelere temas etmeden önce ve sonra elleri sabun ve suyla yıkayın
• Yemek yemeden önce ve tuvalete gittikten sonra ellerinizi yıkayın
• Soyabileceğiniz veya pişirebileceğiniz meyve ve sebzeleri tercih edin.
• Meyve ve sebzeleri (yeşillikler dahil) akan suyun altında durulayın
• Kavun veya salatalık gibi sert kabuklu ürünleri temiz bir sebze fırçasıyla fırçalayarak yıkayın
• Meyve ve sebzelerin üzerindeki hasarlı kısımları yemeden önce kesin
• Bakteri ve parazitleri öldürebilecek şekilde yiyecekleri iyice pişirin
• Çiğ ve pişmiş yiyecekler için ayrı bıçak tahtaları kullanın.
• Çiğ ve marine edilmiş deniz ürünleri tüketmeyin.
• Artan yemekleri yemeden önce iyice ısıtın. Yemeklerin tek kişilik porsiyonlar halinde saklanması tavsiye edilir.
• Kesilmiş, soyulmuş veya pişirilmiş ürünleri mümkün olan en kısa sürede (iki saat içinde) buzdolabına kaldırın
• Özellikle endemik bölgelere seyahat ederken, kontamine olmuş olabilecek yiyecek veya sulardan kaçının
• Bağışıklığı güçlendirmek için iş ve dinlenme arasında denge kurun.
• Hastayken havuza girmeyin, girenleri uyarın.

Sebzeleri ne kadar süre pişirmem gerekiyor? Dondurmak, yıkamak işe yarar mı?

Yiyecekleri 70°C iç sıcaklığa kadar pişirmek, Cyclospora gibi parazitleri öldürmenin bilinen tek yoludur. Bu, yeşillikleri yaklaşık 1,5 dakika sotelemek anlamına gelir. Mikrodalga fırında ısıtmak yeterince etkili değildir çünkü ısı eşit şekilde yayılmaz; araştırmalar 45 saniyenin Cyclospora'yı öldürmek için yeterli olmadığını göstermektedir. Bu yüzden daha uzun süre ısıtın ve sadece yüzeyin değil, her yerin iyice ısındığından emin olun.

Dondurmak güvenilir değil, çünkü tipik bir ev tipi dondurucu parazitleri öldürecek kadar soğuk değildir. Araştırmalar, bunun için en az 2 gün boyunca -20°C veya -70° derin dondurucuya bir saat süreyle ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir.

Yıkamak biraz yardımcı olur ama tamamen temizlemez çünkü bu mikroskobik parazitler oluklarda ve çatlaklarda saklanmayı çok severler. Ayrıca sirke gibi ev ilaçlarından da saklanırlar.

Uzm. Dr. Tutku Taşkınoğlu