Haziran 2026'da Teksas'ta bir buzağıda Yeni Dünya Vidalı Kurdu (NWS/ New World Screwworm) istilası tespit edildiği doğrulandı. Teksas ve New Mexico'da yeni vakaların bildirilmesiyle yeniden gündeme geldi.

Amerika Birleşik Devletleri'nde NWS 1966'da ortadan kaldırılmış, Florida'daki yerel bir salgın da 2017'de başarıyla yok edilmişti. Haziran 2026'da ise Amerika Birleşik Devletleri, Teksas ve New Mexico'da tespitlerle NWS'nin yeniden ortaya çıktığını doğruladı.

İklim değişikliği (artan sıcaklık, nem ve yağmurlar), küresel ticaret ağlarının genişlemesi ve Darien Geçidi Bariyerinin Zayıflaması: Amerika kıtasında, Güney Amerika'daki (parazitin endemik olduğu yer) sineklerin Kuzey Amerika'ya geçmesini engellemek için Panama'da biyolojik bir bariyer (kısır sinek salımı) uygulanıyordu. Son yıllarda bu bölgedeki göç hareketleri, lojistik aksamalar ve denetim eksiklikleri, gibi sebeplerle yeniden gündem oldu.

Yeni Dünya vidalı kurdu (Cochliomyia hominivorax) ve Eski Dünya vidalı kurdu (OWS/Old World Screwworm, Chrysomya bezziana), halk arasında "et yiyen parazit" olarak bilinen sineklerin larvaları (kurtçuk), sıcakkanlı hayvanların canlı dokularıyla beslenir. Larvaları canlı bir hayvanın etine yerleştiğinde, enfestasyon (miyazis) olarak bilinen ağrılı bir duruma neden olurlar. Tedavi edilmezse, ciddi yaralara, enfeksiyonlara ve ölüme yol açabilir.

Larvalar, çiftlik hayvanları, evcil hayvanlar, vahşi memeliler ve nadiren de kuşlara yerleşebilir. İnsan vakaları bildirilmiş olsa da çok nadir olduğu için öncelikle hayvan sağlığıyla ilgili bir sorun olarak kabul edilir. Çiftlik hayvanları etkilense de gıda güvenliği riski oluşturmaz. Nadir olmakla birlikte, insanlarda da vakalar olduğunda dişi bir sinek açık yaraya veya mukozaya yumurta bırakır ve larvaları dokuyu istila eder. Larvaların istilaları ağrılıdır ve zamanla kötüleşen yaralara, ikincil bakteriyel enfeksiyonlara, kötü kokulara neden olabilir. Yaranın içinde larvalar vardır. İnsanlar et veya diğer hayvansal ürünleri tüketerek kurtçuk hastalığına yakalanmaz.

Yeni doğan hayvanlar özellikle savunmasızdır çünkü dişi sinekler, yeni doğan hayvanların göbek deliği de dahil olmak üzere yaralara ve vücut açıklıklarına çekilir. Yetişkin kurtçuk sineklerini bazı sinek türlerinden ayırt etmek zor olabilir. Belirtileri genellikle yumurtalar çatlayıp larvalar beslenmeye başlayana kadar görünmez; zamanla kötüleşen yaralar, yaradan gelen akıntı veya kötü koku, iştahsızlık, süt üretiminde azalma meydana gelir.

Larvaların istila ettiği yaralar genellikle diğer sinek türlerini de çeker, bu nedenle aynı hayvanda birden fazla sinek türünün istilasına rastlamak yaygındır.

NWS ve OWS arasındaki temel farklar sinek türü ve coğrafi konumdur. NWS, Karayipler'in, Orta ve Güney Amerika'nın ve Meksika'nın bazı bölgelerinde mevcuttur. OWS, Asya, Afrika ve Orta Doğu'nun bazı bölgelerinde bulunabilir. Bu sinekler uzun süreli yerleşmek için 25-30 santigrat derece arasındaki hava sıcaklığına sahip sıcak ve nemli ortamları tercih ederler. Aynı zamanda 8 santigrat dereceye kadar düşük sıcaklıklarda da bir süre hayatta kalabilirler.

Türkiye'de Yeni Dünya vidalı kurdu (Cochliomyia hominivorax) ve Eski Dünya vidalı kurdu (Chrysomya bezziana) ile ilgili herhangi bir rapor, tespit veya aktif bir vaka bulunmamaktadır. Geçmişte Orta Doğu sınır bölgesine yakın yerlerde salgınlar meydana gelmiş ve bu durum bölgesel veterinerlik takiplerini gerektirmiştir.

Türkiye'deki resmi tarım gözetim sistemleriyle miyazise neden olan yerel sinekler (Wohlfahrtia magnifica ) için rutin kontroller yapılmaktadır. Wohlfahrtia magnifica (benekli et sineği), sıcakkanlı omurgalı hayvanlarda ve insanlarda zorunlu (obligat) travmatik miyazise (larva istilası) neden olan parazitik bir sinek türüdür. Diğer birçok et sineğinin aksine, larvaları ölü dokularla beslenmez; doğrudan canlı dokuları istila ederek ciddi hasarlara yol açar. Akdeniz havzası, Güney Rusya, Orta Doğu, Kuzey Afrika, Orta Avrupa ve Çin dâhil olmak üzere geniş bir Palearktik bölgede yaygındır. Özellikle sıcak yaz aylarını sever ve bu mevsimde artarlar. Dişi sinekler yumurtlamak yerine, genellikle konakçının açık yaralarına veya kulak, göz, burun, ağız ve ürogenital sistem gibi doğal vücut boşluklarına canlı larvalarını bırakırlar. Genital akıntılar veya kan sızıntıları sinekleri cezbeder. Canlı dokuya yerleşince hızla büyür ve etrafındaki eti yiyerek derin tüneller açar. İnsanlar bu sinek için tesadüfi konakçıdır. Özellikle hijyen yetersizliği olan bölgelerde, açık yarası bulunanlarda, yaşlılarda veya bilinci kapalı hastalarda ağız, kulak ve göz miyazisi vakaları bildirilmiştir.

Uzm Dr. Tutku Taşkınoğlu

TÜRKİYE AÇISINDAN BİR RİSK OLUŞTURABİLİR Mİ?

Güncel resmî veriler, Yeni Dünya vidalı kurdunun yayılımının Amerika kıtasında olduğunu gösteriyor. Bu nedenle mevcut gelişmeler Türkiye’de yaşayan genel nüfus için yakın ve doğrudan bir salgın alarmı anlamına gelmiyor. Bununla birlikte, etkenin doğal yaşam alanı dışına taşınması tümüyle olanaksız değildir.

Sineğin Amerika’dan Türkiye’ye doğal yollarla uçarak gelmesi gerçekçi bir senaryo değildir. Daha olası taşınma yolları; yarasında yumurta veya larva bulunan çiftlik hayvanları, evcil hayvanlar ve insanlar ile erişkin sineklerin uçak ya da gemi gibi ulaşım araçlarına istemeden taşınmasıdır. Larvalar konak üzerinde yaklaşık bir hafta yaşayabildiğinden, bu süre günümüzde kıtalar arası yolculuk için fazlasıyla yeterlidir.

Bunun yalnızca kuramsal bir olasılık olmadığını gösteren tarihsel bir örnek de bulunmaktadır. Yeni Dünya vidalı kurdu 1988 yılında Libya’da ortaya çıkmış ve böylece ilk kez Amerika kıtası dışında yerleşik bir odak oluşturmuştur. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), etkenin Güney Amerika’dan getirilen enfeste koyunlarla taşınmış olabileceğini değerlendirmiştir. Parazit, Trablus çevresinde binlerce hayvanı etkilemiş; yoğun gözetim, hayvan hareketlerinin kısıtlanması ve steril böcek tekniği sayesinde ortadan kaldırılmıştır. Libya 1992 yılında hastalıktan arındırılmış ilan edilmiştir. Bu olay, Akdeniz havzasında zamanında fark edilmeyen bir girişin yerel yayılıma dönüşebileceğini göstermesi açısından Türkiye için de öğreticidir.

Etkenin ülkemize ulaşması durumunda ilk riskin insanlardan çok çiftlik hayvanları üzerinde ortaya çıkması beklenir. Yeni doğan hayvanların göbek bölgeleri ile kırkım, boynuz kesme, işaretleme veya yaralanma sonrasında oluşan açık alanlar sinek için uygun yumurtlama yerleri olabilir. Sığır, koyun, keçi ve atların yanı sıra evcil hayvanlar ile yaban hayvanları da etkilenebilir. Erken fark edilmeyen bir yayılım; hayvan kayıplarına, süt ve et üretiminde azalmaya, yoğun veterinerlik giderlerine ve hayvan hareketlerinin kısıtlanmasına neden olabilir. İnsan olguları daha seyrek görülse de yerel sinek dolaşımının önemli bir işareti olabilir.

Küresel ısınma riski artırabilir mi?

Küresel ısınma sineği ülkemize taşıyan doğrudan bir mekanizma değildir. Ancak etken herhangi bir yolla getirildiğinde, çevrede yaşama ve çoğalma olasılığını etkileyebilir. Yeni Dünya vidalı kurdu sıcak ve nemli koşulları tercih eder; gelişme süresi sıcaklık arttıkça kısalır. Soğuk kışlar ise özellikle toprakta bulunan pupa dönemini sınırlar.

Bu nedenle daha ılıman kışlar ve uzayan sıcak mevsimler, özellikle Türkiye’nin güney bölgelerinde sineğin yıl içinde çoğalabileceği dönemi uzatabilir. Bununla birlikte, yalnızca sıcaklığın artması yerleşme için yeterli değildir. Nem, yağış, toprak koşulları, hayvan yoğunluğu ve açık yarası bulunan uygun konakların varlığı da belirleyicidir. Türkiye’nin sıcak fakat kurak yazları bazı bölgelerde sineğin yaşamını zorlaştırabilirken sulanan tarım alanları ve hayvanların yoğun bulunduğu yerler daha elverişli küçük alanlar oluşturabilir. Dolayısıyla iklim değişikliği riski artırabilecek bir unsur olmakla birlikte, sineğin Türkiye’de kesin olarak yerleşeceği anlamına gelmez.

Hangi belirtiler görülebilir?

En dikkat çekici bulgular; birkaç gün içinde kötüleşen ağrılı yara, kötü koku, şişlik, kanama veya kanlı akıntı ile yara içinde larva görülmesi ya da hareket hissedilmesidir. Larvalar göz, kulak, burun ve ağız gibi bölgelerde de bulunabilir. Yaraya bakterilerin eklenmesi durumunda ateş ve titreme gelişebilir.

Yarada larva görülmesi tek başına bunun Yeni Dünya vidalı kurdu olduğunu göstermez. Miyaza yol açabilen farklı sinek türleri bulunduğundan kesin tanı için larvaların uzman laboratuvarlarda incelenmesi gerekir. Hastanın veya hayvanın yakın zamanda salgının görüldüğü bir bölgeden gelmiş olması önemli bir ipucudur.

Tedavinin temelini bütün larva ve yumurtaların sağlık personeli tarafından uzaklaştırılması oluşturur; bazı olgularda cerrahi işlem gerekebilir. Yara 24–48 saat sonra yeniden kontrol edilir ve gelişmişse ikincil bakteriyel enfeksiyon tedavi edilir. Canlı larvaların çevreye atılmaması da olası bir yerel yaşam döngüsünün başlamasını önlemek açısından önemlidir.

Salgının görüldüğü bölgelerden gelen insan ve hayvanlardaki şüpheli yaraların erken fark edilmesi, veteriner ve sağlık çalışanlarının seyahat öyküsünü sorgulaması, larvaların doğru tanımlanması ve olası vakaların hızla bildirilmesi Türkiye açısından en etkili savunma hattını oluşturur. Yeni Dünya vidalı kurdu, insan, hayvan ve çevre sağlığını birlikte ele alan bir Tek Sağlık yaklaşımının neden gerekli olduğunu gösteren güncel örneklerden biridir.

Uzm. Dr. Aytekin Fırtına

Kaynaklar

1. CDC – New World Screwworm Outbreak: Current Situation (https://www.cdc.gov/new-world-screwworm/situation-summary/index.html)
2. CDC – About New World Screwworm (https://www.cdc.gov/new-world-screwworm/about/index.html
3. CDC – Clinical Overview of New World Screwworm (https://www.cdc.gov/new-world-screwworm/hcp/clinical-overview/index.html)
4. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü – New World Screwworm (https://www.woah.org/en/disease/new-world-screwworm-cochliomyia-hominivorax/)
5. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü – Screwworm Hastalık Bilgi Notu (https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Animal_Health_in_the_World/docs/pdf/Disease_cards/SCREWWORM.pdf)
6. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü – Libya ve Sınır Ötesi Yayılım Deneyimi (https://www.fao.org/4/ah499e/ah499e.pdf)
7. Gutierrez ve Ponti – İklim ve Olası Coğrafi Dağılım Modeli (https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/afe.12046)
8. Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı – New World Screwworm Response (https://www.aphis.usda.gov/animals/animal-health/livestock-and-poultry-disease/stop-screwworm)