Brezilya'daki Zika virüsü salgınının üzerinden tam 10 yıl geçti. 2015'te ülkenin kuzeydoğusunda bir anda alışılmadık derecede küçük kafalı bebekler dünyaya gelmeye başladı. Bu beklenmedik artış toplumda büyük bir paniğe yol açtı.

Kadın doğum uzmanı Adriana Melo, rutin ultrason muayenelerinde alışılmadık bir durum gördü. Birçok bebekte mikrosefali, yani küçük kafa yapısı, tespit ediliyordu. Melo, bunun Brezilya'da yeni ortaya çıkan Zika virüsüyle bağlantılı olabileceğinden şüphelendi. Hemen harekete geçti, amniyotik sıvı örnekleri topladı ve test ettirdi. Sonuçlar şüphelerini doğruladı. Bu önemli bulgu, hem Brezilya'da hem de dünyada sağlık yetkililerini alarma geçirdi. Salgını kontrol altına almak için küresel bir seferberlik başlatıldı.

Aradan geçen on yılın ardından Zika virüsü bazı bölgelerde tekrar ortaya çıktı. Özellikle 2023 ve 2024'te Brezilya'nın kuzeydoğusunda ve Güney Amerika'nın çeşitli ülkelerinde vaka sayıları yeniden arttı. Orta Amerika ve Güneydoğu Asya'nın bazı bölgelerinde de yeni vakalar bildirildi. Bu sırada bilim insanları uzun süredir Zika'nın gelişmekte olan beyne nasıl zarar verdiğini araştırıyordu. Ancak yetişkin beyni üzerindeki etkileri hâlâ büyük ölçüde bilinmiyordu. Son yapılan çalışmalar, Zika'nın hipotalamus adı verilen beyin bölgesini de enfekte edebildiğini ve insülin metabolizmasıyla ilgili uzun süreli sorunlara yol açabileceğini gösterdi.

Zika Beyne Nasıl Saldırıyor?

Hipotalamus, açlık, vücut sıcaklığı, kalp atış hızı ve metabolizma gibi yaşamsal işlevleri yöneten beynin küçük ama hayati bir parçasıdır. Araştırmacılar bu mekanizmayı anlamak için yürüttükleri çalışmada 8-10 haftalık yetişkin C57BL/6 fareleri kullandı. Denekler Zika virüsüyle enfekte edildikten sonra belirli aralıklarla beyin dokusu ve kan örnekleri incelendi. Araştırma sonucunda Zika virüsünün hipotalamusa ulaştığı, iltihaplanmayı başlattığı ve beyindeki mikroglia adı verilen bağışıklık hücrelerini harekete geçirdiği görüldü.

Cell Death & Disease dergisinde yayımlanan bu çalışma, iltihap azaldıktan sonra bile beynin insülin duyarlılığındaki bozulmanın devam ettiğini gösteriyor. İnsülin, vücudun kan şekerini kontrol eden temel hormondur ve işleyişi aksadığında tip 2 diyabete zemin hazırlayabilir. Deneylerde Zika enfeksiyonunun hipotalamusta güçlü bir bağışıklık yanıtını tetiklediği ve kan şekerini düzenleyen hormon dengesini bozduğu gözlemlendi. Bu bulgular, Zika enfeksiyonunun metabolik süreçleri de olumsuz etkileyebileceğini ve insanlarda benzer bir insülin direnci riskinin klinik olarak araştırılması gerektiğini düşündürüyor.

Zika, Flaviviridae familyasına ait olup dang hummasıyla aynı virüs ailesine aittir. Önceki çalışmalar Zika'nın hem gelişmekte olan hem de yetişkin beyin dokusuna zarar verebileceğini, ayrıca miyelit veya ensefalomiyelit gibi nörolojik tablolara yol açabileceğini göstermişti. Fare modelleri, virüsün hipotalamusta kalıcı olabileceğine ve büyüme ile üremeyi kontrol eden hormon sistemlerini etkileyebileceğine işaret etse de, bu verilerin henüz doğrudan insanlara genellenemeyeceği unutulmamalıdır. İnsanlarda mikrosefali ve nörolojik komplikasyonlar ile Zika arasındaki bağ kanıtlanmış olsa da, yetişkinlerde hipotalamusa özgü uzun vadeli metabolik etkilerin netleşmesi için kapsamlı klinik araştırmalara ihtiyaç vardır.

İnsülin metabolizmasındaki benzer aksaklıklar, grip, COVID-19, HIV, hepatit C ve dang humması gibi diğer viral enfeksiyonların ardından da gözlemlenebilmektedir. Bu nedenle, viral salgınların uzun vadeli etkilerinin izlenmesi kritik öneme sahiptir. Zika geçirmiş bireylerin kan şekeri ve metabolik parametrelerinin düzenli olarak takip edilmesi, olası risklere karşı erken önlem alınmasını sağlayabilir.

Zika Virüsü Hakkında Temel Bilgiler

Zika virüsü, çoğunlukla enfekte Aedes cinsi sivrisinek ısırıklarıyla bulaşır. Genellikle hafif seyreder. Ancak gebelik döneminde geçirildiğinde fetüste mikrosefali gibi ağır gelişimsel sorunlara yol açabilir. Bu bir RNA virüsüdür. Şu anda virüse karşı onaylanmış ticari bir aşı ya da hedefe yönelik antiviral bir ilaç yoktur.

Bulaşma Yolları

• Sivrisinek Isırıkları: Bu hastalık, genellikle gündüz saatlerinde aktif olan Aedes aegypti ve Aedes albopictus türü sivrisinekler yoluyla bulaşır.
• Anneden bebeğe, hamilelik sırasında veya doğumda virüs fetüse dikey yani vertikal yolla geçebilir.
• Cinsel İlişki: Enfekte kişiler, belirti göstermeseler bile virüsü cinsel yolla partnerlerine bulaştırabilirler.
• Kan transfüzyonu: Kan nakli ve laboratuvar kazaları yoluyla bulaşma vakaları nadir de olsa bildirilmiştir.

Belirtiler ve Tanı

Virüsün kuluçka süresi 3 ile 14 gün arasında değişir. Semptomlar genellikle 2 ile 7 gün sürer. Enfekte kişilerin yaklaşık yüzde 80'i hastalığı hiçbir belirti göstermeden geçirir. Semptom görülen vakalarda en sık karşılaşılan durumlar şunlardır:

• Hafif ateş ve deri döküntüsü,
• Eklem ve kas ağrıları,
• Konjonktivit (gözlerde kızarıklık, yanma ve batma hissi),
• Halsizlik ve baş ağrısı.

Kesin tanı, belirtiler ortaya çıktıktan sonraki ilk hafta içinde kan veya idrar örneklerinden yapılan RT-PCR testleri ile konur.

Tedavi ve Korunma

Zika virüsüne özel bir antiviral tedavi bulunmadığından, uygulanan yöntemler semptomları hafifletmeyi hedefler:

• Bol sıvı tüketimi, vücudun susuz kalmasını önlemek için yeterli miktarda sıvı almak gerekir.
• İlaç Kullanımı: Ağrı ve ateşi kontrol altına almak için parasetamol (asetaminofen) tercih edilmelidir. Dang humması olasılığı tamamen dışlanana kadar, kanama riskini artırabileceği için aspirin, ibuprofen ve diğer nonsteroidal antiinflamatuar (NSAİİ) ilaçlar kesinlikle kullanılmamalıdır.
• Kişisel korunma için DEET, pikaridin veya limon okaliptüsü yağı içeren onaylı sinek kovucular kullanılmalıdır. Açık renkli ve uzun kollu giysiler tercih edilmeli. Sivrisineklerin üreme alanı olan durgun su birikintileri, saksı altlıkları ve açık su kapları gibi yerler düzenli olarak temizlenmelidir.

Uzm. Dr. Tutku Taşkınoğlu